Michael Do

       Quê Hương

Ðặc Ngữ Quảng Trị

Đỗ Văn Phúc 

Với diện tích chỉ vỏn vẹn 130,653 dặm vuông, chưa bằng nửa lãnh thổ tiểu bang Texas (262,000 dặm vuông), mà dân tộc Việt Nam ta được kết hợp bởi một đại đa số dân Kinh và khoảng hơn 50 sắc dân thiểu số sống rải rác các vùng cao Bắc, Trung phần, cộng với người Chàm và người Khmer ở miền Nam. Dân việt ta do đó có hàng chục ngôn ngữ và văn hoá khác biệt nhau. Ngay cả với tiếng Việt, cũng đã có 3 giọng nói chính, và hàng chục âm sắc khác nhau tùy theo địa phương. Mỗi vùng có một số đặc ngữ rất xa lạ với người khác vùng. Miền Trung, từ Nghệ An vào đến Bình Thuận, là một hành lang hẹp với chiều dài khoảng 600 dặm; nhưng mỗi tỉnh có một giọng nói và nhiều đặc ngữ hoàn toàn khác biệt nhau. Người Hà Tĩnh không thể hiểu được người Quảng Nam nói gì, và ngược lại, dù hai tỉnh chỉ cách nhau chưa tới 200 dặm. Lúc tôi còn ở trại tù cải tạo A-20 Xuân Phước thuộc huyện Ðồng Xuân, tỉnh Tuy Hoà, một anh lính gác Việt Cộng  người Nghệ An đã phải nhờ tôi vào làm “thông ngôn” khi có một người đàn bà điạ phương đến phàn nàn về việc vài anh tù hình sự bẻ bắp của bà ta. Nhờ cuộc sống nhà binh di chuyển nhiều, tôi đã làm quen với hầu hết các giọng nói từ Bắc vào Nam và có khả năng đối thoại với bất cứ ai bằng giọng nói của chính người đó.

Ðây là nguyên văn lời người đàn bà: “Haơi thèang pheậm nó vôào bểe beắp. Chưa kịp lea, nó laấy đoá, nó quăeng tui.” (Hai thằng phạm nó vào bẻ bắp. Chưa kịp la, nó lấy đá, nó quăng tui). Trong khi anh chàng cán bộ Việt Cộng dân Nghệ An thì lại hỏi: “Họi coi cại bạ ni nọi cại chi mà nghe không rọ?” (Hỏi coi cái bà này nói gì mà nghe không rõ)

Một chị cán bộ dân Hà Tĩnh sáng sớm ra than phiền với bạn: “Sán ằn mắm rót, chiều mắm rót, xót cạ cại rọt!” Ðố ai hiểu ngay bà ta nói gì.

Từ Huế ra Quảng Trị, Quảng Bình, Hà Tĩnh, Nghệ An, giọng nói có gần âm sắc nhưng nặng dần và thay đổi hẳn thành giọng bắc tại Thanh Hoá. Vào nam, qua khỏi dèo Hải Vân, giọng Huế biến mất, nhường cho giọng Quảng. Qua Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình định, Phú Yên, Khánh Hoà, Ninh Thuận, Bình Thuận giọng nói càng nhẹ dần để trở thành giọng Nam khi đến biên giới tỉnh Bình Tuy.

Chưa đủ, dân thành phố giọng nói nhẹ trong khi càng về miền quê, giọng nói càng khó nghe.

Quảng Trị, ngày xưa vốn đất của Chiêm Thành. Vua nhà Trần đem gả Công chúa Huyền Trân cho vua Chiêm là Chế Mân để đổi lấy hai châu Ô và Rý, nay là Quảng Trị và Thừa Thiên. Trong quá trình nam tiến, dân Việt ta dần dần chuyển vào sinh sống và đẩy dân Chiêm thành sâu vào Nam hay phải chịu đồng hoá. Do đó, giọng nói người Việt định cư tại Thuận Hoá thay đổi dần, và trong một số đặc ngữ vùng Trị Thiên, Nam Ngãi có nhiều dư âm của tiếng Chàm như “răng, ri, tê, nớ”.

Một số đặc điểm của giọng Quảng Trị:

1.- Khác với người Huế, người Quảng Trị nói

-     phân biệt rõ ràng những chữ tận cùng bằng “t” với những chữ tận cùng bằng “c”.

Ví dụ: Tôi “biết” và xanh “biếc”; tha “thiết” và tấm “thiếc”.  Người Huế nói “Tôi biếc, tha thiếc”

-     phân biệt rõ ràng những chữ tận cùng bằng “n” và “g”.

Ví dụ: muá “lân” và “lâng lâng”, “dân” tộc và “dâng” hiến. Người Huế nói “Dân(g) tộc, múa lân(g)”

2.- Họ nói những chữ bắt đầu bằng “nh” thành “gi”

Ví dụ: “Nhìn nhau, nhún nhường” thành “gìn giau, giún giuờng”.

3.- Không phân biệt hỏi ngã. Ða số các chữ có dấu hỏi, ngã, đọc thành dấu nặng

Ví dụ: “Chỗ” nào thành “chộ” mô, Học cho được ba “chữ” thành “học cho được ba 'chự'”

4.- Một số chữ có âm “anh” hay “iêng” thành “eng”

Ví dụ: “Xanh, bánh”  thành “xeng, béng”; nhưng không nói “thiên thanh” thành “thiên theng”

Ví dụ: “Miệng” thành “mẹng”, nhưng không nói “kiêng” cử thành “keng” cữ.

5.- Nhiều chữ có âm “ô” thàng “ôô”

Ví dụ: “Ông Ba đi vào động” thành “ôông Ba đi vô độông”, nhưng không nói “mộng” thành “môộng”.

6.- Thêm chữ đệm “a” sau đại danh từ thay chữ “ấy”.

Ví dụ: “Ông ấy nói rằng” thành “ôông a nói rằng”

7.- Ðệm chữ “hè” hay “hí”, hay “hà” sau câu nói rũ rê

Ví dụ: “Ði chơi hè, ăn hè, ngủ hí, làm việc hí”

8.- Dân vùng quê thường nói thêm dấu huyền (rất nhẹ) vào nhiều chữ.

Ví dụ: “đi” học thành “đì” học, Coi “ti” vi thành coi “tì” vi.

9.- Danh xưng Mụ dùng rất rộng rãi. Mụ vừa có nghĩa là Bà (khác với Mệ là bà nội hay bà ngoại), vừa nói về một người đàn bà già khác mà không hàm ý coi thường như chữ Mụ dùng ở các địa phương khác.

10.- Chữ Ả, nghĩa chính là chị (anh chị em); khác với chữ Ả mà người Bắc dùng để gọi về người đàn bà thường bị coi thấp kém hơn: “Ả ở đâu mà bán chiếu gon?”. Tuy nhiên, theo cách xưng hô trong hoàng tộc nhà Nguyễn, người ta gọi mẹ bằng “Ả”

Sau đây là hơn trăm đặc ngữ Quảng Trị mà chúng tôi đã sưu tầm. Có nhiều đặc ngữ chung (Quảng Trị hay cả vùng Trị Thiên, ngay cả xứ Quảng); cũng có nhiều tiếng chỉ được dùng tại các địa phuơng (Gio Linh, Long Hưng, Ðại Nại vân vân). Chắc chắn còn rất nhiều từ các vùng mà tôi chưa biết. Mong quý đồng hương bổ túc hay đính chính nếu thấy chỗ nào sai sót.