Michael Do

              Quê Hương

Hình : Cổ Thành Quảng Trị

Quảng Trị, Tuổi Thanh Xuân Trong Nỗi Nhớ

Đỗ Văn Phúc 

Ðã từ lâu, tôi vẫn có ý định viết một tập hồi ký về thành phố Quảng Trị mến yêu, nơi tôi đã sống qua trọn tuổi thiếu niên đầy hoan lạc. Thế mà không phải dễ đâu, vì mỗi lần ngồi trước máy vi tính, gõ được vài dòng chữ là thấy tắc nghẹn. Chẳng phải thiếu chuyện để viết ra, mà ngược lại vì có quá nhiều điều muốn nói nên không biết phải bắt đầu từ đâu. Bây giờ mùa hè Texas đã sắp qua; cơn nóng hơn 100 độ đã dịu lại. Những ngày đi làm về chỉ muốn ngồi thưởng thức các bản nhạc tình, những cuốn phim hay đã mua dần trong gần mười năm qua mà chưa có dịp sử dụng tới. Ðời sống quay cuồng, thời gian trôi nhanh. Mới đó mà đã xa Quảng Trị ba mươi ba năm. Những kỷ niệm tuổi thanh xuân nơi đất Quảng mến yêu vẫn theo đuổi trong những giấc mơ chờ dịp được trang trải ra trên những tờ giấy trắng. Mà hể là kỷ niệm thì phải có chuyện của riêng mình gắn liền theo từng biến cố, địa danh. Vì mỗi góc phố, mỗi con đường trong thành phố mến yêu đó đều gợi cho mình một vài ký ức dạt dào tình cảm lãng mạn tuổi thanh xuân. Do đó, khi quý vị đọc qua, đừng than phiền là tác giả nói về cái tôi đáng ghét nhiều quá.

Tôi rời Quảng Trị năm 1966 lên đường theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc. Rời quân trường đổi về chiến đấu tại sư đoàn 5 bộ binh trấn nhậm 3 tỉnh Ðông Nam phần, nơi có các địa danh lẫy lừng và đẫm máu nhất chiến trường miền Nam. Cuối năm 1969, lại về Quảng Trị nhờ vết thương bụng phải giải phẫu và được nghỉ phép 3 tháng dưỡng sức trước khi trở lại đơn vị. Ðó là lần cuối cùng tôi nhìn thấy thành phố còn nguyên vẹn hình hài, phố phường tấp nập và dĩ nhiên mang đậm hình ảnh chiến tranh. Năm 1989, trước ngày từ giã Việt Nam ra đi theo chương trình HO, tôi đã thực hiện một chuyến về quê săn sóc lại mồ mã ông bà lần chót. Quê nội tôi làng Ðâu Kênh bên hữu ngạn con sông Thạch hãn đổ ra biển tại Cửa Việt. Từ tỉnh lỵ đi theo đường sông thì có những chuyến đò dọc đưa khách thương buôn lên xuống vào mỗi buổi sáng. Theo đường bộ thì đi qua Sải trên con đường rải đá rộng đủ cho hai xe tránh nhau. Từ khi thành phố Quảng Trị bị san bằng trong trận mùa hè đỏ lửa 1972, tỉnh ly tạm dời vào Hải Lăng, nhưng sinh hoạt tấp nập lại chuyển về Ðông Hà, nơi giao lưu của đường quốc lộ 1 và quốc lộ 9 đi sang Lào. Tôi đã theo đường sông từ bến đò Ðông Hà để về quê qua ngã ba sông ở Gia Ðộ.

Khi chiếc xe đò từ trong Nam ra Trung chạy quá Hải Lăng chừng vài cây số, tâm hồn tôi bắt đầu rạo rực. Hai mươi năm nay xa cách nay trở lại quê xưa. Tôi yêu cầu anh tài xế cho dừng xe lại phía bên này cầu ga vài mươi phút để cố nhìn lại thành phố thân yêu mà nay chỉ là cảnh hoang tàn đổ nát. Ðây là con đường đất dẫn lên làng Tích Tường, Như Lệ. Con đường này ngày xưa xe đò từ Ðông Hà sau khi qua cầu ga gập ghềnh, rẻ sang trái để chạy vào trung tâm thị xã. Cũng trên con đường đất này, năm 1965, tôi chứng kiến tận mắt xác một du kích Việt Cộng khi mò về quấy nhiễu dân làng, đã bị toán thám báo bắn nát nhừ, thân hình lỗ chỗ hàng trăm vết đạn. Tôi thả tâm hồn theo ký ức bắt đầu từ đây vậy. Tôi buớc ra khỏi xe, tìm một khoảng đất cao nhất nhìn về hướng thị xã. Chẳng có thứ gì còn lại mà cao hơn một thước, ngoại trừ những lùm cây mới mọc lên sau này. Ngược vào phía Nam chừng trăm thước là bệnh viện Quảng Trị, dĩ nhiên nay chẳng còn gì ngoài đống gạch vụn. Ðối diện là Ty Công Chánh, trong đó có căn nhà đơn sơ của dì tôi, nơi tôi đã ở trọ trong năm đầu học lớp đệ thất tại trường trung học Nguyễn Hoàng. Ngày hai buổi đạp xe đi học. Từ đây đến trường chắc chỉ vài cây số, đi qua phố chính Trần Hưng Ðạo. Tôi nhớ gần ngã tư Hưng Ðạo Quang Trung là tụ điểm của ba nhà sách Lương Giang, Tùng Sơn, và Văn Hoá. Nhà sách Tùng sơn có hai chị em cô Mai nhỏ nhắn, mủm mĩm, dễ thương; phải nói là đẹp. Học trò Nguyễn Hoàng, Bồ Ðề, Thánh Tâm cứ chiều chiều lượn qua lượn lại, làm bộ xem sách để được nhìn ngắm các nàng. Ðối diện là nhà sách Lương Giang của ông Nguyễn Quang Trình, dạy Pháp văn trường Thánh Tâm. Ngày đó, cô Thanh Tâm, con thầy Trình cũng là một trong những hoa khôi của Quảng Trị. Có lẽ vì sắc đẹp của cô có vẻ kiêu sa, lại thuộc lớp đàn chị, nên các chú học trò chẳng dám nhìn lên. Thầy Trình có óc tổ chức, trang trí, nên tiệm sách của thầy đầy đủ mọi thứ sách báo, văn phòng phẩm hơn hết. Những ngày Noel, tết. bước vào nhà sách Lương Giang là chẳng muốn bước ra, vì thấy thứ gì cũng thích cả: từ những tấm thiếp lóng lánh kim tuyến cho đến các tờ lịch có tranh cảnh hay hình ảnh các cô gái đẹp.

Tại ngã tư chính này của thị xã, thường có một ông cảnh sát già đứng điều khiển lưu thông, dù những ngày đó chẳng có mấy xe hơi trên đường phố Quảng Trị. Ông đứng trên cái bục tròn không mái che, miệng ngậm tu huýt, hai tay chỉ phải chỉ trái suốt ngày. Con đường Quang Trung bắt đầu từ bờ sông, nơi các ghe thuyền đổ khách lên về từ các vùng quê đi nhóm chợ. Ðường chạy thẳng đến tận trường Nguyễn Hoàng và sân vận động tỉnh. Sau đó chếch về nam thêm chừng cây số để gặp lại quốc lộ 1; đi tiếp là đến La Vang nơi thánh địa 200 năm xưa Ðức Mẹ đã hiện xuống che chở cho đám giáo dân đang bị truy nã vì luật cấm đạo thời Tây Sơn.

Con đường Quang Trung phải được đặt tên là con đường học trò. Trên một khoảng đường ngắn mà có đến mấy trường học: trường trung học Thánh Tâm, trường tiểu học Teresa, trường Nữ Teresa, cả ba trường tư này thuộc giáo hội Công Giáo. Hai bên đường là hai hàng phượng vĩ già. Cứ hè về, hoa phượng nở đỏ rực cả khoảng trời. Phượng rơi xuống lót đường học trò qua lại, phượng nằm ép trong những tập lưu bút ngày xanh đầy những lời thân ái hoa mỹ các bạn trao cho nhau trước khi tạm xa. Trên những cây phượng già đó, bọn ve sầu ngân nga những cung điệu u buồn của mùa chia tay. Chính trên con đường này, những cậu trai si tình theo lẻo đẻo sau các tà áo dài, ngập ngừng trao vội lá thư kẹp trong cuốn sách học. Tôi cũng đã đếm hàng ngàn buớc trên con đường đi học về để ngắm tấm lưng thon của VLH mà chưa hề dám mở miệng nói một câu làm quen. Ngày đó học sinh Nguyễn Hoàng nữ mặc áo dài trắng, nam áo trắng quần xanh; ngày lễ thì toàn trắng. Trên nắp túi hàng trên thêu tên họ, hàng dưới hai chữ viết tắt NH. Lớp đệ tam có vạch đỏ hai bên chữ NH, đệ nhị hai vạch, và oai nhất là lớp đệ nhất anh cả, có tới ba vạch. Ðệ nhị và đệ Nhất cách nhau một tấm bằng, bằng tú tài một. Cả hai bằng Tú tài 1 và Tú tài 2 học sinh phải vào tận Huế để thi.

Gia đình tôi chỉ có hai mẹ con. Mẹ có tiệm bán hàng ở Ðông Hà, ngay gần chợ. Tôi đi học sớm một năm, phải vào toà Hoà giải Rộng quyền làm lại khai sinh tăng thêm một tuổi để được thi vào lớp đệ thất Nguyễn Hoàng. Sau mùa hè 1957, tôi giã từ chăn nệm êm ấm và hơi hám mẹ lên đường vào Quảng Trị “du học”. Những năm đầu ở trọ nhà dì, sau đó dọn về nhà cô. Cô dượng tôi nghiêm lắm, thương con cháu nhưng chẳng bao giờ biểu lộ ra mặt. Vì thế tôi cứ né gặp cô dượng, trừ phi giờ ăn cơm phải chường mặt ra, len lén chờ xem có câu la mắng nào không. Cô tôi là mẹ của ca sĩ Duy Khánh, dượng cũng vừa là cậu bên ngoại. Những ngày ông Duy Khánh kéo các ban nhạc về Quảng Trị hát Ðại Nhạc Hội là nhà trở nên thật tưng bừng và tươi mát. Tôi có dịp thoải mái trò chuyện cùng Thái Thanh, Thanh Thuý, Trần Văn Trạch... hay nhìn tận mặt các cô đào múa nở nang xinh đẹp trong ban vũ Lưu Bình Hồng. Tôi còn nhớ cô Kiều Oanh, em gái nghệ sĩ Linh Giang, lúc đó là người yêu của Duy Khánh. Cô Kiều Oanh thích mặc áo dài màu hoàng yến; gái Bắc kỳ giọng nói nhẹ nhàng và ngọt ngào. Trong cái nhìn của tôi, chẳng có ai trên đời này đẹp hơn cô được. Sau cô lấy chồng là người hùng Biệt động Nguyễn Thừa Du, một loại thần tượng của tôi lúc còn thiếu niên. Cũng khoảng thời gian này, Duy Khánh đang theo đuổi tán tỉnh Thanh Thúy, người được giới hâm mộ đặt biệt danh là Tiếng hát Liêu trai. Tôi trở thành cánh chim xanh đi lại trao thư tình cho anh. Tôi thường thích đứng hai bên cánh gà để xem trong các đêm văn nghệ. Cả đến về sau này, khi làm lính biên cương những ngày phép từ đơn vị có dịp về Sài Gòn đến rạp Quốc Thanh, Hưng Ðạo, cũng chỉ khoái vào nơi hậu trường, nhìn ngắm, tán tỉnh các cô hơn là ngồi đàng hoàng trong đám khán giả để nhìn lên chiêm ngưỡng cảnh sắc huy hoàng của sân khấu trong những ánh đèn màu rực rỡ.

Năm đệ thất, chúng tôi còn học Hán Văn với thầy Trần Công Hiệu. Kỷ niệm nhớ đời với thầy là tiếng “bôi táp lô” mỗi khi thầy sai học trò lên lau bảng. Con trai đầu của thầy, anh Trần Công Linh, ngày đó cũng là một trong những thần tượng của chúng tôi. Anh dáng  cao cao, đánh bóng chuyền giỏi, lại có máu văn nghệ. Anh đóng vai Kinh Kha xuất sắc trong vở kịch Kinh Kha sang Tần. Tôi thì đóng vai người lính chỉ xuất hiện một lần khi mang một chiếc hộp trong đó có đựng đôi bàn tay ngọc ngà của nàng Ly Cơ do Thái Tử Ðan gửi tặng Kinh Kha. Anh Linh đúng là một loại Kinh Kha cho chúng tôi thán phục. Sau này, gặp lại anh trong trại tù Hàm tân Z30C, cùng bị chuyển ra Xuân Phước, chia sẽ cùng nhau trọn 10 năm cay đắng. Anh vẫn khí khái, hiên ngang, nhưng trí óc có phần hơi bất thường do một tai nạn chấn thương vào sọ não. Anh Linh dường như bị nhốt xà lim biệt giam gần trọn khoảng thời gian tù cải tạo, thân hình tàn tạ, rách nát, nhưng tính khí vẫn can cường.

Cô giáo dạy Việt văn là Trần H. H., tốt nghiệp đại học sư phạm Huế. Cô tròn trịa, đẹp và hiền lành. Cô thương tôi nhất lớp, vì tôi viết văn hay. Những bài luận của tôi thường được cô cho đọc lên cả lớp nghe. Cô thường gọi tôi đến phòng trọ, cho ăn bánh hay dẫn đi ăn kem. Có lẽ vì được cô thương nên đời học sinh của tôi mới ba chìm bảy nổi. Từ một học sinh ngoan ngoãn, học hành chăm chỉ, tôi biến thành một trong những học sinh cứng đầu cứng cổ nhất trường. Số là có thầy A. cũng dạy Việt văn các lớp trên; lúc đó chẳng hiểu thầy có yêu cô H không, nhưng rõ ràng là thầy không ưa tôi, nói cho đúng là ghét cay ghét đắng vì tôi được cô thương, cho gần gủi mỗi ngày. Thầy tìm mọi cách hành hạ, xử phạt oan ức tôi nhiều lần. Bản tính tôi thì không chịu được sự oan trái, nên lâu dần tôi đâm ra lì lợm và dám chống lại thầy.  Lần tôi hỏng thi, cùng các bạn đến nhà cô trên đường Nguyễn Hiệu, nội thành Huế. Cô bỏ đám bạn tôi lại trong phòng, dắt tôi ra sau vườn hái đào cho ăn và trách nhẹ rằng vì tôi quá ham mê theo đuổi chuyện yêu đương mà thi hỏng. Ngày cô H đi nghỉ hè xa, cô gửi cho tôi tấm ảnh lớn chụp cô đứng tựa một gốc cây. Phía sau tấm ảnh là những dòng chữ chi chít nhỏ cô kể chuyện ngày hè vui vẻ của cô.

Trường Nguyễn Hoàng thời đó là bề thế nhất tỉnh. Thầy hiệu trưởng Thái Mộng Hùng hiền lành, thầy giám thị Xuân thì nghiêm khắc. Tôi nhớ thầy dạy Vạn vật Nguyễn Cữu Triệp rất khéo tay. Thường thầy dùng phấn màu vẽ lên bảng các loại thú rừng rất sinh động. Thầy Hòa, thầy Thị dạy toán rất hấp dẫn. Hai đặc ngữ của thầy Thị mà chúng tôi không bao giờ quên là “ước số chung lớn nhất” và “bội số chung nhỏ nhất” được thầy đọc là “ư-xê-lờ-nờ” và “bê-xê-nờ-nờ”. Sau thầy bị động viên Thủ Ðức ra trường phục vụ binh chủng pháo binh.

Ngoài Hán văn, chúng tôi đã học cùng lúc hai sinh ngữ: Anh văn và Pháp Văn. Thầy Lê Ðình Ngân dạy Pháp văn; thầy Nguyễn Hứa Thảo dạy Anh văn. Chúng tôi học từ sách L'Anglais Vivant của Pháp. Bài học đầu tiên là This is Jack, Jack is a boy; this is Jane, Jane is a girl. Ngoài ra, còn thầy X cũng dạy Anh văn, Thầy X. cao lớn, giọng nói ồm ồm. Thầy thường khoe rằng thầy nói tiếng Anh hay hơn Mỹ. Thửa đó, chúng tôi có biết người Mỹ nào đâu mà so sánh xem thầy nói hay hơn như thế nào. Tuy nhiên, chúng tôi vẫn phục thầy sát đất vì mỗi khi đọc Anh văn, thầy cứ trương gân cổ lên phát âm, nghe mà không thể nào bắt chuớc được. 

Vào những năm đầu 60, các thầy giáo Trung học là có mức sống tương đối cao nhất. Tốt nghiệp Ðại học sư phạm 3 năm, lương hàng tháng khoảng hơn 4000 đồng, trong khi giá chiếc xe Vespa mới toanh chỉ cở 25000; muời tháng lương của thầy đã có thể mua được một xe hơi Peugeot 203 le lói. Ða số các thầy còn đi xe đạp mà giá cao nhất cho loại xe tốt nhất chừng 2500, vài thầy chạy Vespa, Lambretta. Ở một thành phố nhỏ như Quảng Trị, thầy giáo Trung học là đối tượng của các gia đình có con gái đến tuổi cặp kê. Thời này người lính chưa có được một vị trí xã hội thích đáng. Học trò đi học thường mơ ước trở thành bác sĩ, kỹ sư. Nhưng cả trăm người mới có vài người ngoi lên đến các học vị này. Còn đa số thì thích ra làm thầy giáo, cuộc sống an nhàn và trung lưu, được mọi người kính nể. Ngoài ra, thầy giáo còn là một khuôn mẫu đạo đức trong xã hội. Do thế, các thầy phải sống vào vòng nề nếp mà những người ngưỡng mộ thầy đã khoanh lại cho; chỉ bước chịch ra một chút là mọi dư luận đổ lên đầu, chỉ còn cuốn khăn gói mà đi xứ khác làm ăn thôi.

Lớp học chung nam nữ. Các cô ngồi các hàng ghế trước, sát bàn thầy. Các cậu lớn sồn sồn thì ngồi các bàn sau cùng. Những giờ ra chơi, chúng tôi đẩy bàn ra hai bên, chừa một khoảng trống ở giữa diễn trò đánh lộn. Có anh chàng bắt đầu chập tập hút thuốc lá, thở khói ra trong hộc bàn rồi dùng cuốn vở quạt lia quạt lịa. Tuổi học trò đố anh nào không từng làm thơ, và tự đặt những bút hiệu thật bay bướm. Lớp tôi có Trần Ðình Bé, tức thi sĩ Thạch Nhân. Tôi còn quen Lê Văn Chính, bút hiệu Sương Biên Thuỳ, sau này lại đổi là Lê Mai Lĩnh. Hai anh có thơ đăng trên các tạp chí giá trị như Thế Kỷ Hai Mươi, Sáng Tạo, Hiện Ðại, Văn Học, Nghệ Thuật, Bách Khoa... Thạch Nhân hình như đã chết trong một tai nạn chiến tranh, Lê Mai Lĩnh thì nay râu ria xồm xoàm đang làm thơ chửi Việt Cộng ở tận Connecticut. Tôi phụ trách làm bích báo cho lớp nhiều năm liên tục, cố rặn đẻ ra một số bài thơ mà nay nếu có nhớ lại thì cũng chẳng dám xướng lên vì e không gian sẽ mất đi phần thanh khiết ngay.

Con đường Trần Hưng Ðạo song song đường bờ sông. Thị xã Quảng trị nằm bên bờ hữu ngạn sông Thạch hãn. Giòng sông hiền lành vào mùa xuân, hè, trở nên hung hãn vào thu đông; dòng nước chảy mạnh uốn xói lở phía bên này, đem đất cát bồi cho Nhan Biều ở phía bên kia. Thanh niên Quảng Trị thường ra tắm sông ngay bến dinh Tỉnh Trường. Có người đi xa hơn, lên tận cầu ga để biểu diễn màn nhào lộn. Ngay bến, mực nước đã sâu quá đầu. Nhưng chịu khó bơi ra giữa sông thì chỉ cạn đến bụng thôi. Những chuyến đò dọc chen chúc người với mái chèo khoan nhặt trên sông làm cho sông thêm nhiều sinh khí. Con đò từ đây sẽ đưa hàng hoá về các thôn quê tận cửa Việt. Sông Hãn gặp sông Hiếu ở ngã ba Gia Ðộ, nơi đó sông trải rộng ra, nước đã bắt đầu lờ lợ, hai bên bờ đã nhiều cát hơn đất. Trên bờ sông, đi qua dinh Tỉnh trưởng là toà Hành Chánh hai tầng bề thế. Kế đó, chúng ta đến ty Học Chánh, trường Nữ Tiểu Học, và cuối cùng là chùa Tỉnh Hội trước khi đi qua một vùng đất thấp, một chiếc cầu sắt về đến Sải. Chùa Tỉnh Hội có truyền thống tu tĩnh, hành đạo, nơi sản sinh ra nhiều vị cao tăng lãnh đạo Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất như Thượng Toạ Thiện Minh. Cậu tôi, ông Trợ Triển lúc đó làm chánh đại diện Phật giáo. Năm 1965, khi biến cố Phật Giáo xuống đường xảy ra trên toàn quốc, tôi đang làm thông dịch cho một cơ quan chống khủng bố thuộc toà Ðại sứ Mỹ có trụ sở trên đường Quang Trung, sát nách trường Nữ Trung học Teresa. Tôi trực tiếp làm việc với ban chỉ huy Biệt Chính mà các thành viên nòng cốt thuộc đảng Ðại Việt. Dĩ nhiên chúng tôi đối lập hẳn với phe Phật Giáo đấu tranh. Thế rồi Phật tử đem bàn thờ ra đường ngăn chặn lưu thông. Buổi trưa tôi lái xe jeep đi ăn cơm, lách né sao đó quẹt làm đổ một bàn thờ. Hú viá. Tôi bèn tìm ngay tấm khiên che chắn tốt nhất là chạy về nhà cậu trốn biệt mấy ngày. Bên ngoài, các chú thiếu niên quyết tử khăn đỏ buộc cánh tay hàng ngày hăm hở đi truy tìm cho ra anh chàng Ðại Việt “phản động” đã đạp đổ bàn thờ, bên trong nhà, tên Ði Vi ngồi thản nhiên nghe các lãnh tụ đấu tranh bàn kế hoạch đối phó với lính Thiệu Kỳ. Ðất Quảng Trị nhỏ, nghèo, nhưng dân Quảng Trị kiên cường, có lập trường chắc chắn. Theo ai là theo hết lòng, không vì sang giàu mà phản bội anh em, không vì chết chóc cực hình mà phản bội lý tưởng. Khoảng thời gian này, Ðại Việt và Việt Nam Quốc Dân Ðảng có sự tranh chấp nghiêm trọng. Ðại Việt đang nắm guồng máy chính quyền, có lực lượng quân sự là hàng chục trung đội Võ trang Tuyên truyền (tức Biệt Chính), có các đoàn Xây dựng Nông thôn, trang bị vũ khí đầy đủ. VNQDÐ chỉ mạnh ở các tỉnh Quảng Nam, Quảng Ngãi.

Con đường chạy qua cổng trường Nguyễn Hoàng hình như tên đường Duy Tân. Nó chạy qua làng đạo Trí Bưu, nơi có nhà thờ cổ kính mà chúng tôi mỗi Noel thường về ăn rề vây dông với gia đình thầy Hiệu dạy Hán Văn. Thêm một con đường nối làng Trí Bưu đến chùa Tỉnh Hội mà tôi đã quên tên, cùng ba đuờng Lý Thái Tổ, Duy Tân, Trần Hưng Ðạo làm thành một tứ giác bao bọc cổ thành Ðinh Công Tráng nổi tiếng, nơi quân lực Việt Nam Cộng Hoà đã viết nên trang chiến sĩ hào hùng nhất của mình trong chiến tranh Việt Nam. Thời đó chưa có Ðịa Phương Quân. Tỉnh đoàn Bảo An là một tổ chức bán quân sự thuộc quyền bộ Nội vụ. Trong thành là các cơ sở quân sự tiểu khu, dân thường ít ai vào đây. Thành vuông vức mỗi bề một cây số, xây bằng gạch, cao khoảng 4 mét, có hào sâu bọc chung quanh. Ra vào bằng bốn cửa ở bốn hướng. Năm 1972, Việt Cộng, vì muốn tạo áp lực tại hoà đàm Paris, đã xua đại quân vượt sông Bến Hải, chiếm Quảng Trị. Hai Sư đoàn Nhảy Dù và Thủy Quân Lục Chiến đã tiếp sức nhau đánh một trận tuyệt vời tái chiếm lại cổ thành và thị xã đã tan nát vì bom đạn của cả hai bên. Hàng ngàn thanh niên miền Nam đã đổ màu nơi đây cho lá cờ vàng tung bay trên bầu trời Quảng Trị lộng gió.

Quảng trị ít trò vui. Rạp ciné Ðại Chúng nằm cuối đường Phan Thanh Giản là rạp hát độc nhất của thị xã. Mỗi ngày thường có xuất tối lúc 7 giờ, thứ bảy có xuất chiều, chủ nhật thêm xuất sáng. Phim tình cảm Pháp thịnh hành nhất. Sau đó là phim cao bồi Mỹ và nhiều phim Ấn Ðộ lúc nào cũng ca muá han-ca-ri, han ca-ra, ướt mèm nước mắt. Mỗi buổi tối, cứ đến giờ ăn cơm là rạp bắt đầu mở nhạc quyến rũ khách xem. Nhà cô tôi ở gần rạp. Tiếng hát của Paul Anka, Andy William, Elvis Presley, Patti Page...  vẵng vào tận phòng, lôi kéo tâm trí tôi ra khỏi những trang sách đầy công thức tẻ nhạt. Nghe mãi đâm thuộc từng bài hát, nhớ in từng tên tài tử. Lâu lâu lén cô tôi đi xem phim. Vé mua thì không đủ tiền, chúng tôi thường chờ cho đến khi phim bắt đầu chiếu, dúi vào tay anh soát vé mấy đồng để được cho vào. Thường khi, buổi chiếu bắt đầu bằng lễ chào quốc kỳ; trên màn ảnh hiện lên hình lá cờ vàng bay phất phới, ngay giữa là cờ là ảnh tổng thống Ngô Ðình Diệm. Sau đó là phim thời sự do bộ Thông tin thực hiện, vài quảng cáo phim kỳ tới rồi vào phim chính. Khán giả đủ loại, mà phần nhiều là trẻ con. Ghế gỗ bật lên bật xuống lách cách. Khói thuốc toả ra mù mịt. Trong rạp nhiều khi không đủ tối. Nhất là các xuất ban ngày, ánh sáng bên ngoài cứ ngoan cố ùa vào. Một năm vài lần, các ban nhạc từ thủ đô Sai Gòn ra tổ chức nhạc hội, có đủ các món: ca, kịch, vũ, hài, ảo thuật. Dân Quảng Trị đã khóc theo tiếng nức nở của kỳ nữ Kim Cương trong vở kịch Trà Hoa Nữ, đã cười theo từng câu chuyện vui của quái kiệt Trần Văn Trạch trong các màn độc diễn hài hước, hay sững người, tròn xoe mắt, nín thở qua màn vũ sexy của nữ thần Thu Thủy, Kim Vui. Thỉnh thoảng các đoàn cải lương cũng chịu khó gồng gánh ra địa đầu giới tuyến để trổ tài. Những ngày có nhạc hội hay cải lương, thị xã Quảng trị sống động hẳn lên. Ðây là dịp để các giới, các thành phần dân chúng có dịp quần là áo lượt, rủ qua bên những ngày chật vật theo cơm áo để tụ hội về một khoảng không gian nhỏ bé, ồn ào, bụi bặm, nồng nặc hơi người, nhưng vô cùng đầy màu sắc, linh động. 

Mùa đông Quảng Trị buồn lắm. Mưa chi mà mưa mãi, kéo dài hàng hai ba tháng không ngơi. Ðất thấm ướt đẩm, nhà cửa cũng thấm ướt mốc meo. Thế nhưng vẫn cứ sinh hoạt như thường. Thầy trò cứ đi đến trường, công chúc cứ đi làm, chợ búa cứ nhóm đông đủ vì chả lẽ ở nhà miết hai ba tháng trời. Có thương chăng là thương người trai lính chiến đấu nơi sa trường. Học trò Nguyễn Hoàng là nguồn bổ sung sĩ quan cho chiến trường giới tuyến, nhiều người lừng danh trong quân sử. Thanh niên hậu duệ Chúa Nguyễn Hoàng ít ai đi lính mà chịu về làm văn phòng. Lê Huấn lên cố Ðại Tá chưa đầy ba mươi tuổi. Võ Toàn, Hoàng Mão làm trung đoàn trưởng sư đoàn 1 ở lứa tuổi hăm... Hùng móm sư đoàn nhảy dù chiến trường dày dạn rốt cuộc về để chết trên chính quê mình khi tiến quân vào gần đến thị xã.  Ðuờng phố Quảng trị những năm thập niên 60 đầy sắc áo trận. Tiếng đại bác từ hướng núi phía Ðông vọng về thành phố mỗi đêm, đem lại nỗi lo âu cho các gia đình có chồng, con  đang trấn thủ phương xa. Khăn trắng đã thêm nhiều trên mái đầu các thiếu phụ và các em thơ. Ðầu năm 1966, Trung tâm Huấn luyện Biệt Chính nằm ngay làng Sải ở cuối thị xã bị Việt Cộng tập kích lúc nửa đêm về sáng. Tôi theo cố vấn Kenwood Foster cùng ông Ðại tá Nguyễn Ấm, tiểu khu trưởng, đến thị sát lúc mặt trời vừa lên. Cả một không khí kinh hoàng bao trùm căn cứ. Xác anh em Biệt Chính nằm la liệt đó đây, không một ai toàn thây. Việt Cộng dùng chất nổ plastic nhỏ bằng bao thuốc lá, ném vào các lô cốt kiên cố xây từ thời Pháp. Cả tấm mái dày ba tấc bê tông cốt sắt bị hất tung lên trời, thành vách bể nát, thì nói cho đến thân người bằng da thịt. Chỉ huy trưởng Trung tâm là Thiếu uý Vũ Ðức Vọng may mắn thoát chết. Sau này anh là trung tá trưởng khối CTCT tiểu khu. Anh Vọng có tài, có tư cách đàng hoàng. Sau 75 anh bị tù ngoài Bắc được chuyển về Xuân Phước ở cùng nhà với tôi trong những năm chót trước ngày ra trại. Anh nghèo. ít được thăm nuôi nhưng khi nào cũng giữ gìn tác phong gương mẫu và ý chí bất khuất. Thương thay, anh không còn sống để được đi định cư Hoa Kỳ như các anh em tù cải tạo khác. 

Quên. Nói về Quảng Trị mà quên nói tới cái ăn là thiếu sót lớn. Ai nói bún bò Huế ngon? Tôi vẫn ưa sợi bún Quảng Trị thanh nhỏ mà mềm mại hơn nhiều. Quán bún bò đường Lý Thái Tổ gần trường là một gian nhà tranh lụp xụp. Học trò, bồ bịch thường trốn học kéo nhau vào ăn. Ðiểm đặc biệt của quán bún bò này là có một hũ hành ngâm dấm ngon tuyệt để ăn kèm với bún.

Quảng Trị còn có dấm nuốt. Ðó là một loại sứa biển, trong suốt và dòn tan. Con sứa cắt thành miếng bằng ngón tay cái. Ngâm vào nuớc phèn cho nó khỏi tan thành nước. Một tô bún có chan nước tôm kho đánh, trộn với ít rau, giá sống, rải con sưá lên cùng ít đậu phụng rang giả nhỏ, kèm bánh tráng nướng và đặc biệt không thể thiếu trái ớt xanh cay nồng. Chịu khó đi về Sải sẽ được ăn các món nem nuớng đặc biệt. Chỉ ngửi mùi nem đang cháy xèo trên bếp than, thì dù có cháy nhà đến nơi cũng phải dừng lại làm vài lụi mới chịu đi.

Quảng Trị nhỏ, đi một vòng là hết. Nhưng khi còn lứa tuổi thiếu niên, chúng tôi vẫn thấy có nhiều kỳ thú phải khám phá hàng ngày. Từ một gốc cây hẹn hò hay góc phố chờ nhau; từ đêm Noel hoa đăng lạnh mát đến ngày hội thể thao tưng bừng ánh nắng. Từ con đường quê ngoằn nghèo trong làng Thạch Hãn cho đến chiếc cầu sắt lót vàn gập ghềnh. Tất cả đều có chút gì để cứ vấn vương mãi trong lòng người viễn xứ.

Người xứ khác còn có nơi để về, thị dân Quảng Trị chẳng còn gì ngoài hoang tàn, chỉ còn nơi để nhớ. Nhưng hình như trong lòng mỗi người vẫn tái dựng lại hình ảnh của một thành phố nhỏ, hiền hoà và ấm cùng. Nơi đó đã chan chứa bao niềm tin yêu và hy vọng của tuổi thanh xuân.